Kto namalował Panoramę Racławicką? Historia dzieła

Panorama Racławicka to jedno z najbardziej imponujących dzieł sztuki w Polsce, które przyciąga uwagę zarówno miłośników historii, jak i sztuki. To monumentalne malowidło, przedstawiające bitwę pod Racławicami, jest nie tylko świadectwem talentu artystów, którzy je stworzyli, ale także ważnym elementem polskiego dziedzictwa kulturowego. W niniejszym artykule przyjrzymy się historii powstania Panoramy Racławickiej, artystom odpowiedzialnym za jej stworzenie, technikom malarskim, znaczeniu dzieła w kulturze i historii, procesom restauracyjnym oraz ciekawostkom związanym z tym niezwykłym projektem.

Panorama Racławicka to monumentalne dzieło o wymiarach 15 na 114 metrów, namalowane w latach 1893–1894 przez zespół artystów pod kierunkiem Jana Styki i Wojciecha Kossaka. Ten niezwykły obraz przedstawiający zwycięską bitwę pod Racławicami z 1794 roku można dziś podziwiać w specjalnie wybudowanej rotundzie we Wrocławiu.

Jak powstała Panorama Racławicka?

Panorama Racławicka powstała w kontekście burzliwego XIX wieku, kiedy to Polska była podzielona między zaborców. W tym okresie sztuka często pełniła rolę nośnika patriotycznych idei i przypominała o chwalebnej przeszłości narodu. Inspiracją do stworzenia Panoramy była setna rocznica bitwy pod Racławicami z 1794 roku. Bitwa ta, choć nie miała decydującego wpływu na losy powstania kościuszkowskiego, stała się symbolem walki o niepodległość.

Proces tworzenia Panoramy Racławickiej rozpoczął się w 1893 roku, a za jego inicjację odpowiadał Jan Styka, znany malarz i patriota. Do współpracy zaprosił Wojciecha Kossaka, wybitnego artystę specjalizującego się w malarstwie batalistycznym. Przed rozpoczęciem właściwego malowania artyści pojechali w okolice Racławic, Janowiczek i Dziemięrzyc, aby sporządzić szkice terenu, układu wojsk i szczegółów umundurowania. Na tej podstawie powstała tzw. Mała Panorama Racławicka – ogólny projekt kompozycji wielkiego płótna.

Do namalowania dzieła użyto płótna żaglowego o długości 120 metrów i wysokości 15 metrów, sprowadzonego z Belgii w 14 kawałkach. Zszyto je w jedną całość i rozpięto na specjalnym stalowym rusztowaniu, wykonanym w Wiedniu przez firmę Gridla. Sama przestrzeń malarska zajmuje 114 metrów długości i 15 metrów wysokości, co daje około 1800 metrów kwadratowych powierzchni obrazu. Do samego zagruntowania płótna zużyto aż 750 kg farby, co dobrze pokazuje skalę przedsięwzięcia.

Prace nad panoramą trwały niecałe dwa lata. W projekcie uczestniczył zespół malarzy pracujących pod kierunkiem Styki i Kossaka, a dzieło zostało po raz pierwszy zaprezentowane publiczności 5 czerwca 1894 roku we Lwowie, podczas Powszechnej Wystawy Krajowej. Owalna rotunda, w której pokazano obraz, mieściła widzów w centrum – otoczonych z każdej strony ciągłym pasem malowidła, które tworzyło iluzję realnego pola bitwy.

Kto namalował Panoramę Racławicką?

Jan Styka był głównym inicjatorem projektu Panoramy Racławickiej. Jego rola w powstaniu dzieła była bardzo ważna – jako organizatora, autora koncepcji figuralnej i jednego z głównych wykonawców. Był znany ze swojego zaangażowania w sprawy narodowe i chęci upamiętniania ważnych wydarzeń historycznych poprzez sztukę. To on zabiegał o zamówienie u władz Lwowa i doprowadził projekt do realizacji.

Wojciech Kossak, współpracownik Styki, wniósł do projektu swoje ogromne doświadczenie w malarstwie batalistycznym. Jego specjalnością były sceny bitewne z kawalerią, sztabami oficerskimi i dynamicznym ruchem, co idealnie pasowało do tematyki Panoramy Racławickiej. Z czasem to on przejął zasadniczy nadzór nad stroną malarską obrazu.

Od początku ustalono podział pracy nad poszczególnymi fragmentami. Popularne pytanie „kto ile namalował?” ma dziś stosunkowo precyzyjną odpowiedź – szacuje się, że Jan Styka odpowiada za około 30% powierzchni obrazu, a Wojciech Kossak za pozostałe 70%. W praktyce jan malował panoramę racławicką w tych partiach, gdzie dominują postaci chłopów i sceny o silnym ładunku patriotycznym, a Kossak przejął zasadniczą część scen stricte batalistycznych.

Jan Styka namalował przede wszystkim:

• grupę chłopów – kosynierów zdobywających rosyjskie armaty,
• postać Tadeusza Kościuszki siedzącego na koniu w centralnej części obrazu,
• postać Wojciecha Bartosza Głowackiego (Bartosza Głowackiego) w najbardziej rozpoznawalnej scenie ataku na działa.

Z kolei Wojciech Kossak odpowiadał za:

• konia pod Kościuszką, którego ostateczną wersję sam przemalował,
• sztab oficerski jadący za naczelnikiem,
• kawalerię narodową w szarży,
• broniących się żołnierzy rosyjskich, zwłaszcza wokół armat.

Choć to nazwiska Styki i Kossaka wymienia się najczęściej, w powstaniu Panoramy uczestniczył szeroki zespół artystów. Ich wkład był ściśle podzielony według specjalizacji:

• Ludwig Boller – namalował krajobraz oraz całe niebo na obrazie, tworząc tło, które spaja wszystkie sceny bitewne,
• Tadeusz Popiel – odpowiadał za drzewa, chałupy chłopskie i część pejzażu, dzięki czemu wiejski charakter okolic Racławic został oddany z dużą wiernością,
• Teodor Axentowicz – malował sceny batalistyczne pod kierunkiem Kossaka, w tym linię piechoty 2 Regimentu Pieszego,
• Włodzimierz Tetmajer – jako znawca folkloru, dbał o dokładne odtworzenie strojów ludowych i malował je pod kierunkiem Styki,
• Wincenty Wodzinowski – sportretował postać Kościuszki w jednym z ujęć oraz współtworzył stroje ludowe postaci, również pracując w bliskiej współpracy ze Styką.

Współpraca w tak licznym zespole nie zawsze była łatwa. Między głównymi autorami istniało napięcie związane zarówno z podziałem pracy, jak i wizją artystyczną. W relacjach świadków pojawia się historia, według której podczas jednej z gorących dyskusji Kossak, tracąc panowanie nad sobą, uderzył Stykę paletą malarską. Po tym incydencie to właśnie Kossak ostatecznie przejął pełny nadzór nad pracami, a jednym z jego symbolicznych gestów było przemalowanie konia pod Kościuszką, przy którym wcześniej pracował Styka.

Ciekawostki i mało znane fakty o Panoramie Racławickiej

Tworzenie Panoramy Racławickiej wiązało się z wieloma anegdotami. Jan Styka, dążąc do osiągnięcia właściwej perspektywy, wspinał się na specjalnie skonstruowane rusztowania, aby z wysokości oceniać całość kompozycji. Artyści pracowali w ogromnej, prowizorycznie dogrzewanej hali – w zimie panował tam chłód, farby gęstniały, a mimo to tempo prac musiało pozostać bardzo wysokie.

Według wspomnień malarzy współpracujących przy Panoramie atmosfera w pracowni była często napięta. Dochodziło do sporów o kompozycję, sposób przedstawienia postaci, a nawet o hierarchię nazwisk na afiszach. Właśnie wtedy miało dojść do słynnego uderzenia paletą, po którym – jak wspominano – Wojciech Kossak zaczął traktować obraz niemal jak swoje dowództwo na polu bitwy. Od tego momentu to jego decyzje ostatecznie rozstrzygały o wyglądzie wielu scen.

Ciekawostką jest również sama technologia przygotowania dzieła. Płótno sprowadzono z Belgii w czternastu częściach, każda miała 15 metrów wysokości. Po zszyciu i rozpięciu na stalowym rusztowaniu z Wiednia malarze poruszali się po specjalnych pomostach i ruchomych drabinach. Ogromna masa farby zużyta do gruntowania i malowania sprawiała, że warstwa malarska była miejscami bardzo gruba, co miało znaczenie w późniejszych pracach konserwatorskich.

Panorama Racławicka stała się także punktem odniesienia dla innych monumentalnych projektów Jana Styki. Artysta był współtwórcą Panoramy Siedmiogrodzkiej, poświęconej generałowi Józefowi Bemowi i powstaniu węgierskiemu 1848–1849. Dzieło to miało podobne wymiary – około 15 metrów wysokości i 120 metrów długości – lecz z powodów finansowych Styka rozciął je później na dziesiątki mniejszych obrazów, które funkcjonują dziś jako osobne płótna. Innym jego kolosalnym przedsięwzięciem była „Golgota” – uważana za największy obraz o tematyce religijnej na świecie, wystawiana obecnie w Stanach Zjednoczonych w specjalnie przygotowanej przestrzeni z oprawą świetlną i muzyczną.

Wpływ Panoramy Racławickiej na kulturę wizualną jest bardzo szeroki. Obraz stał się inspiracją dla późniejszych projektów panoramicznych i widowisk immersyjnych, a jego kompozycja, bohaterowie i sposób kadrowania scen są do dziś analizowane w publikacjach naukowych i opracowaniach historyków sztuki.

Technika i styl malarski Panoramy Racławickiej

Panorama Racławicka została stworzona przy użyciu techniki olejnej na płótnie, co pozwoliło na uzyskanie bogatej palety barw i wyraźnego modelunku światłocieniowego. Zastosowanie ciągłego, cylindrycznego płótna rozpiętego wokół widza wymagało szczególnego podejścia do perspektywy – trzeba było zadbać, aby z jednego punktu obserwacji scena tworzyła spójny, trójwymiarowy świat.

Artyści dążyli do realizmu, ale nie ograniczali się do prostego odtwarzania fotografii czy szkiców terenowych. Wiele scen zestawiono asynchronicznie – na jednym fragmencie płótna widoczne są wydarzenia, które w rzeczywistości miały miejsce w różnych momentach bitwy. Dzięki temu na stosunkowo ograniczonej przestrzeni zebrano najważniejsze epizody starcia pod Racławicami, kosztem chronologii, ale z korzyścią dla dramaturgii.

Tworzenie Panoramy wiązało się z wieloma wyzwaniami technicznymi. Płótno żaglowe sprowadzone z Belgii musiało zostać najpierw starannie zagruntowane. Do tej fazy przygotowań zużyto około 750 kilogramów farby, co miało zagwarantować równą chłonność powierzchni i trwałość obrazu. Następnie płótno rozpięto na stalowej konstrukcji z Wiednia, a malarze pracowali na kilku poziomach rusztowań, co wymagało koordynacji i precyzji.

Styl malarski Panoramy Racławickiej charakteryzuje się dbałością o szczegół w przedstawieniu umundurowania, uzbrojenia i strojów ludowych. Stroje kosynierów, kontusze szlachty, detale rosyjskich mundurów – wszystko to konsultowano z historykami i studiowano w zbiorach muzealnych. Dzięki pracy Tetmajera i Wodzinowskiego nad ubiorem ludności wiejskiej widzimy na obrazie stroje zgodne z ówczesną tradycją Małopolski, a nie wymyślone przez artystów kostiumy.

Dzieło robi silne wrażenie na widzach także dzięki tzw. sztafażowi – elementom trójwymiarowym ustawionym przed płótnem, takim jak ziemne nasypy, fragmenty wozów, pnie drzew czy rekwizyty. Wszystko to zostało wkomponowane tak, aby zatarła się granica między rzeczywistą przestrzenią a malowidłem. Widz ma poczucie, że stoi w samym środku pola bitwy, a nie tylko przed obrazem.

Znaczenie Panoramy Racławickiej w kulturze i historii

Panorama Racławicka odgrywa ważną rolę w kulturze i historii Polski. Dzieło to stało się symbolem narodowej dumy i walki o niepodległość. Przedstawiając bitwę pod Racławicami, przypomina o heroizmie i poświęceniu polskich żołnierzy, a szczególnie o udziale chłopów – kosynierów. W czasach zaborów miało to wyjątkową wymowę: obraz pokazywał, że wszystkie stany potrafiły zjednoczyć się w obronie Ojczyzny.

Panorama ma także ogromne znaczenie edukacyjne. Dla wielu osób jest pierwszym tak sugestywnym kontaktem z dziejami insurekcji kościuszkowskiej. Możliwość „wejścia” w środek pola bitwy sprawia, że nawet osoby na co dzień niezainteresowane historią łatwiej zapamiętują postaci i wydarzenia. Dzieło służy jako ważne narzędzie dydaktyczne – nauczyciele, przewodnicy i historycy wykorzystują je do opowiadania o realiach końca XVIII wieku.

Odbiór Panoramy zmieniał się wraz z dziejami Polski. W czasach zaborów i II Rzeczypospolitej obraz cieszył się ogromnym prestiżem i popularnością. W okresie PRL-u jego rola została ograniczona z przyczyn politycznych – temat zwycięstwa Polaków nad wojskami rosyjskimi nie był mile widziany przez władze zależne od ZSRR. Po 1989 roku Panorama odzyskała status jednego z najważniejszych dzieł sztuki historycznej w Polsce, a Wrocław stał się miejscem, które wielu turystów odwiedza właśnie ze względu na to malowidło.

Gdzie znajduje się Panorama Racławicka i jak trafiła do Wrocławia?

Po ukończeniu w 1894 roku Panorama Racławicka była wystawiana we Lwowie, w specjalnie wzniesionej rotundzie w Parku Stryjskim. W 1896 roku obraz pokazano w Budapeszcie, gdzie w ciągu roku obejrzało go około 800 tysięcy widzów. Lwowska rotunda była miejscem ekspozycji aż do czasów II wojny światowej, kiedy to malowidło zostało poważnie uszkodzone podczas bombardowań w 1944 roku.

Aby uchronić dzieło przed dalszym zniszczeniem, płótno zwinięto w rulon i ukryto w jednym z lwowskich klasztorów. Po wojnie, w wyniku uzgodnień ze Związkiem Radzieckim, część polskich zbiorów – w tym Panorama Racławicka – została przekazana Polsce i trafiła do Wrocławia w 1946 roku. Przez pierwsze lata przechowywano ją w magazynach kolejowych, później w magazynach muzealnych. Fragmenty obrazu czasem pokazywano, ale całość przez długie lata pozostawała niedostępna dla publiczności.

Polityczne tło tej sytuacji było bardzo istotne. Dzieło przedstawia zwycięstwo wojsk polskich nad armią rosyjską, co dla władz PRL, mocno orientujących się na ZSRR, było tematem drażliwym. Decyzje o budowie rotundy i udostępnieniu Panoramy wielokrotnie odwlekano lub wstrzymywano. Choć już w latach 60. rozpoczęto budowę gmachu we Wrocławiu według projektu Ewy i Marka Dziekońskich, prace ciągnęły się przez dziesięciolecia, a brak środków i wahania polityczne blokowały kolejne etapy inwestycji.

W 1980 roku bryty – czyli duże sekcje płótna – przewieziono do Zamku Królewskiego w Warszawie. Stało się to na osobiste polecenie prof. Wiktora Zina, ówczesnego Generalnego Konserwatora Zabytków. Tam rozpoczęto szerzej zakrojone prace konserwatorskie. W tym samym czasie we Wrocławiu zawiązano Społeczny Komitet Panoramy Racławickiej pod przewodnictwem prof. Alfreda Jahna, który odegrał fundamentalną rolę w doprowadzeniu do ukończenia rotundy i ostatecznego udostępnienia dzieła.

Zmiana nastrojów społecznych po sierpniu 1980 roku oraz rosnące znaczenie symboliki historycznej sprawiły, że projekt wreszcie uzyskał zielone światło. Intensywne prace konserwatorskie, prowadzone przez zespół specjalistów, trwały kilka lat i wymagały rozwiązania wielu problemów wynikających z wcześniejszych uszkodzeń i wielokrotnych transportów płótna. 14 czerwca 1985 roku Panorama Racławicka została uroczyście otwarta w nowej rotundzie przy ulicy Jana Ewangelisty Purkyniego we Wrocławiu i od tego czasu należy do najczęściej odwiedzanych atrakcji miasta.

Współczesne miejsce wystawienia Panoramy to specjalnie zaprojektowana rotunda, w której widzowie wchodzą na centralną platformę otoczoną obrazem. Budynek, projektowany z myślą o zabezpieczeniu dzieła, posadowiono kilka metrów powyżej poziomu gruntu, co okazało się szczególnie ważne podczas powodzi tysiąclecia w 1997 roku – wody Odry nie zagroziły bezpośrednio płótnu.

Na przełomie 2020 i 2021 roku przeprowadzono kolejny ważny etap prac przy Panoramie. W sierpniu 2020 roku rozpoczął się gruntowny remont rotundy oraz renowacja samego obrazu. Konserwatorzy zajęli się m.in. wzmocnieniem warstwy malarskiej, oczyszczeniem powierzchni płótna i modernizacją systemu oświetleniowego. Prace zakończyły się w lipcu 2021 roku, a obiekt został ponownie otwarty dla zwiedzających 27 lipca 2021 roku. Od tego momentu zwiedzający mogą oglądać dzieło w odświeżonej formie, z lepiej dobranym światłem i zmodernizowaną infrastrukturą wystawienniczą.