Kto namalował Mona Lisę? Historia słynnego obrazu

Mona Lisa, znana również jako La Gioconda, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych dzieł sztuki na świecie. Obraz ten, namalowany przez Leonarda da Vinci, od wieków fascynuje zarówno historyków sztuki, jak i szeroką publiczność.

Najczęściej zadawane pytanie brzmi: kiedy powstała mona lisa i jak długo Leonardo nad nią pracował? Odpowiedź nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać, bo badania nad datą ukończenia obrazu trwają do dziś.

Mona Lisa powstawała etapami – Leonardo da Vinci rozpoczął pracę nad dziełem w 1503 roku, a według najnowszych badań historyków sztuki mógł je ukończyć dopiero około 1516 lub nawet 1519 roku.

Kiedy i jak powstała Mona Lisa?

Obraz Mona Lisa powstał w okresie renesansu, który był czasem ogromnych przemian w sztuce, nauce i kulturze. Renesans, trwający od XIV do XVII wieku, charakteryzował się odrodzeniem zainteresowania starożytną Grecją i Rzymem oraz rozwojem humanizmu. W tym kontekście artyści zaczęli eksperymentować z perspektywą, anatomią i światłocieniem, dążąc do realistycznego przedstawienia rzeczywistości.

Leonardo da Vinci rozpoczął pracę nad portretem około 1503 roku, kiedy mieszkał we Florencji. Tradycyjnie datowano ukończenie dzieła na lata 1503–1506, ale analizy prowadzone w XXI wieku – w tym badania odsłoniętej w 2012 roku kopii z muzeum Prado – sugerują, że Leonardo wracał do obrazu znacznie później. Na podstawie tych badań wielu specjalistów przesuwa dziś moment zakończenia pracy na okres około 1516–1519, czyli ostatnie lata życia mistrza we Francji.

Portret powstał na zamówienie florenckiego kupca Francesco del Giocondo, który chciał uwiecznić swoją żonę, Lisę Gherardini. W tamtym czasie portrety były popularnym sposobem na pokazanie statusu społecznego i majątkowego, a także na zachowanie pamięci o bliskich. Obraz był ceniony w środowisku dworskim i kolekcjonerskim, ale jego obecny status „najbardziej znanego obrazu na świecie” ukształtował się dopiero po kradzieży w 1911 roku, kiedy o zniknięciu dzieła pisała prasa na całym świecie.

Kim była Mona Lisa?

Mona Lisa, znana również jako Lisa Gherardini, była żoną florenckiego kupca Francesco del Giocondo. Urodziła się w 1479 roku we Florencji i pochodziła z zamożnej, choć nie arystokratycznej rodziny. Jej portret, zamówiony przez męża, miał być pamiątką rodzinnego szczęścia i sygnałem społecznego awansu.

Przez długi czas tożsamość modelki była przedmiotem spekulacji. Proponowano, że może to być arystokratka z rodu Medyceuszy, tajemnicza kochanka Leonarda, a nawet autoportret artysty „przebrany” za kobietę. Te hipotezy podsycały legendę dzieła, ale nie miały mocnego oparcia w źródłach.

Przełom przyniosło odkrycie notatki florenckiego urzędnika Agostina Vespucciego z 1503 roku, w której wspomina on, że Leonardo pracuje nad portretem „Lisy del Giocondo”. W połączeniu z analizami archiwów florenckich i biografią autorstwa Giorgia Vasariego pozwoliło to dziś z dużą pewnością przyjąć, że na obrazie widzimy właśnie Lisę Gherardini. Jej spokojny wyraz twarzy i słynny, niejednoznaczny uśmiech sprawiły, że stała się ikoną kobiecego wizerunku w sztuce renesansu.

Leonardo da Vinci: Geniusz renesansu

Leonardo da Vinci urodził się 15 kwietnia 1452 roku w Vinci, małej miejscowości w Toskanii. Był nieślubnym synem notariusza, co ograniczyło jego formalne wykształcenie humanistyczne, ale nie powstrzymało rozwoju talentu. Jako nastolatek trafił do warsztatu Andrei del Verrocchia we Florencji, gdzie uczył się malarstwa, rzeźby, złotnictwa i inżynierii.

Z czasem stał się jednym z najbardziej wszechstronnych twórców swojej epoki. Był malarzem, rzeźbiarzem, inżynierem, wynalazcą, anatomem i filozofem przyrody. Wśród jego najważniejszych dzieł znajdują się takie arcydzieła jak „Ostatnia Wieczerza”, „Dama z gronostajem” oraz „Zwiastowanie”. Każde z nich łączy precyzję obserwacji z niezwykle subtelną techniką malarską.

Leonardo był również pionierem badań anatomicznych, mechanicznych i optycznych. Jego szkice i notatki, pełne szczegółowych rysunków mięśni, kości, maszyn i zjawisk przyrodniczych, pokazują artystę, który traktował malarstwo jak naukę. Takie podejście stało za realistycznym ujęciem postaci w Mona Lisie – portret nie jest tylko „ładnym obrazem”, ale wynikiem długotrwałych obserwacji ciała, ruchu i światła.

Technika i styl malarski

Mona Lisa jest obrazem stosunkowo niewielkim, ale niezwykle gęstym znaczeniowo. Dzieło zostało namalowane techniką olejną na desce topolowej, a nie na płótnie, co było typowe dla włoskiego renesansu. Panel ma wymiary około 77 × 53 cm, co sprzyja intymnemu odbiorowi portretu.

Leonardo da Vinci zastosował tu kilka zaawansowanych technik malarskich. Jedną z najważniejszych jest sfumato – miękkie przejścia między kolorami i tonami, uzyskane dzięki nakładaniu wielu cienkich, półprzezroczystych warstw farby. Dzięki temu kontury są rozmyte, a twarz Mona Lisy wydaje się niemal trójwymiarowa, jakby delikatnie poruszona oddechem.

Artysta był też mistrzem światłocienia, czyli gry między jasnymi a ciemnymi partiami obrazu. W Mona Lisie zastosował subtelne cieniowanie, które precyzyjnie modeluje kształt twarzy, dłoni i tkanin. Badania z zakresu neurobiologii pokazują, że sposób rozłożenia cieni wokół ust sprawia, iż uśmiech wydaje się zmieniać w zależności od tego, gdzie patrzymy – to właśnie dlatego wrażenie „tajemniczego uśmiechu” jest tak silne.

Tajemnice i kontrowersje

Mona Lisa od wieków budzi pytania, na które często nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Czy uśmiech Lisy Gherardini wyraża radość, smutek, ironię, a może coś jeszcze innego? Dlaczego tło po lewej i prawej stronie wydaje się pochodzić z dwóch różnych krajobrazów? Te niejasności są jednym z powodów niesłabnącej fascynacji obrazem.

Wielu badaczy poszukiwało też ukrytych znaczeń i symboli w tle dzieła. Próbowano zidentyfikować konkretne drogi, rzeki i mosty, co miało pomóc w ustaleniu dokładnego miejsca, w którym „zasiada” modelka. Inni widzieli w kompozycji subtelne alegorie harmonii między człowiekiem a naturą.

Były też teorie podające w wątpliwość zarówno tożsamość modelki, jak i autorstwo obrazu. Proponowano, że mamy do czynienia z inną kobietą, że portret to wizja idealna, a nawet że namalował go nie Leonardo, lecz jeden z jego uczniów. Większość poważnych analiz stylistycznych i technicznych potwierdza jednak, że obraz w Luwrze jest dziełem Leonarda da Vinci i przedstawia Lisę Gherardini.

Kradzież, która dała jej sławę

21 sierpnia 1911 roku Paryż przeżył szok – Mona Lisa zniknęła z Luwru. Zniknięcie odkrył malarz Louis Béroud, który przyszedł malować kopię portretu i zobaczył pustą ścianę. Początkowo sądzono, że obraz przeniesiono do pracowni konserwatorskiej, ale odnaleziona na schodach pusta rama rozwiała wątpliwości.

Śledztwo szybko nabrało sensacyjnego charakteru. Wśród podejrzanych znaleźli się m.in. poeta Guillaume Apollinaire i malarz Pablo Picasso, powiązani z wcześniejszymi kradzieżami drobnych eksponatów z Luwru. Po przesłuchaniach zostali oczyszczeni z zarzutów, a policja przez dwa lata bezskutecznie szukała sprawcy.

Dopiero w 1913 roku okazało się, że obraz ukradł Vincenzo Peruggia – włoski szklarz pracujący w muzeum. Ukrył się w budynku, zdjął obraz ze ściany, wyjął go z ramy i wyniósł pod płaszczem. Później próbował sprzedać dzieło we Florencji antykwariuszowi Alfredo Geriemu, podając się w listach za „Leonarda”. Spotkanie w hotelu, w którym Peruggia pokazał obraz, zakończyło się wezwaniem policji i odzyskaniem dzieła.

Peruggia tłumaczył, że chciał „zwrócić” dzieło Włochom, wierząc, że zostało zrabowane przez Napoleona. Sąd nie uwierzył w czysto patriotyczne motywy, ale i tak wymierzył mu łagodną karę – trochę ponad 7 miesięcy więzienia po apelacji. Przez dwa lata, kiedy obraz był zaginiony, pisały o nim gazety na całym świecie, co w ogromnym stopniu ugruntowało jego dzisiejszy status globalnej ikony.

Odkrycie tożsamości mostu w tle

Przez długi czas badacze spierali się, jaki most widać za plecami Mona Lisy. Wskazywano różne lokalizacje we Włoszech, ale brakowało mocniejszych dowodów. Czy tak subtelnie namalowany element tła w ogóle da się jednoznacznie zidentyfikować?

W 2023 roku włoski historyk Silvano Vinceti ogłosił, że most z obrazu to etrusko-rzymski most Romito, znany także jako Ponte di Valle, znajdujący się w gminie Laterina w Toskanii. Swoje wnioski oparł na analizie archiwalnych dokumentów z okolic 1501–1503 oraz porównaniu fragmentu malarskiego z zachowanym dziś jedynym łukiem mostu i dawnymi opisami drogi łączącej Arezzo, Fiesole i Florencję.

Dokumenty wskazują, że Leonardo często przebywał w tym rejonie, odwiedzając krewnego duchownego w Fiesole. Zestawienie tych danych z charakterystycznym kształtem mostu na obrazie sprawia, że hipoteza Lateriny jest obecnie jedną z najpoważniej traktowanych prób „umiejscowienia” pejzażu w tle Mony Lisy.

Mona Lisa w Luwrze

Po śmierci Leonarda w 1519 roku obraz pozostał w jego posiadaniu i przeszedł w ręce ucznia. Do Francji trafił dopiero w 1547 roku, kiedy król Franciszek I Walezjusz kupił go za około 4 tysiące złotych koron. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze oznacza to wydatek rzędu kilku milionów dolarów – ogromną sumę jak na pojedynczy portret.

Początkowo Mona Lisa wisiała w królewskim salonie kąpielowym w zamku w Fontainebleau. Wilgoć i para wodna doprowadziły z czasem do powstania uszkodzeń w warstwie malarskiej. W kolejnych dekadach nałożono na obraz grubą warstwę lakieru, która z czasem popękała, tworząc gęstą sieć krakelury i przyciemniając kolory, jakie widzimy dziś.

Później obraz przenoszono między różnymi królewskimi rezydencjami, m.in. do Wersalu i pałacu Tuileries. W pewnym momencie wisiał nawet w sypialni Napoleona Bonaparte. Ostatecznie, po przemianach politycznych i otwarciu Luwru dla publiczności, Mona Lisa trafiła do muzeum – obecnie przyjmuje się, że stała ekspozycja rozpoczęła się około 1797 roku.

Dziś portret znajduje się w specjalnie zabezpieczonej gablocie, chronionej szkłem kuloodpornym i zaawansowanymi systemami bezpieczeństwa. Wizyta w Luwrze dla wielu osób zaczyna się i kończy na sali z Mona Lisą – szacuje się, że każdego roku obraz oglądają miliony osób, a przy obrazie niemal nieprzerwanie gromadzą się tłumy.

Podczas podróży obrazu do Stanów Zjednoczonych w 1962 roku dzieło zostało ubezpieczone na rekordową wówczas kwotę 100 milionów dolarów. Po przeliczeniu z uwzględnieniem inflacji oznacza to dziś wartość rzędu około 1 miliarda dolarów, co czyni Monę Lisę jednym z najdroższych – przynajmniej w teorii – obrazów na świecie.

Inne wersje i kopie dzieła

Mona Lisa nigdy nie istniała „w pojedynkę”. W pracowni Leonarda wykonywano kopie i warianty, a późniejsze wieki przyniosły niezliczone naśladownictwa. Część z nich ma jednak szczególne znaczenie, bo pomaga lepiej zrozumieć historię powstania oryginału.

Najważniejszą z takich prac jest kopia przechowywana w muzeum Prado w Madrycie. Przez długi czas uważano ją za późne naśladownictwo, bo tło było zamalowane na czarno. Dopiero konserwacja przeprowadzona na początku 2012 roku ujawniła, że pod czarną warstwą kryje się ten sam pejzaż, co w oryginale, malowany równolegle z dziełem Leonarda. Analizy wykazały, że autor – prawdopodobnie jeden z najbliższych uczniów mistrza – pracował „ramię w ramię” z Leonardem, co stało się jednym z argumentów za przesunięciem daty ukończenia Mona Lisy na okres po 1510 roku.

Drugą głośną wersją jest tak zwana Mona Lisa z Isleworth, znana też jako „druga Mona Lisa”. Obraz przedstawia młodszą kobietę w bardzo podobnej pozie, ale został wykonany na płótnie, a nie na desce. Uśmiech i poza są zbliżone, lecz brak tu charakterystycznego sfumato Leonarda, a pejzaż wydaje się mniej dopracowany. Część badaczy uważa, że mógł to być wcześniejszy wariant portretu autorstwa samego da Vinci, wielu innych widzi w nim dzieło innego artysty inspirowanego Giocondą z Luwru.

Debata wokół tych wersji pokazuje, że pytania o to, jak dokładnie wyglądał proces powstawania Mona Lisy – i czy istniały kolejne „etapy” portretu – pozostają wciąż otwarte. Dzięki kopiom i wariantom możemy jednak lepiej wyobrazić sobie, jak wyglądało oryginalne dzieło w chwili, gdy Leonardo uznał je za „wystarczająco ukończone”, by nigdy się z nim nie rozstać.