Ile państw jest w Europie?

Europa, kontynent o bogatej historii i różnorodności kulturowej, jest miejscem, gdzie granice państwowe i polityczne często były przedmiotem sporów i zmian. Zrozumienie, ile państw znajduje się w Europie, wymaga zagłębienia się w różne aspekty geograficzne, polityczne i historyczne. W tym artykule przyjrzymy się szczegółowo liczbie państw europejskich, definicjom granic, terytoriom zależnym i autonomicznym, a także wpływowi organizacji międzynarodowych i spornych terytoriów na postrzeganie Europy jako całości.

W zależności od przyjętej definicji, w Europie leżą 44 państwa (według klasyfikacji ONZ) lub 46 państw uznawanych międzynarodowo (a 47, wliczając częściowo uznawane Kosowo).

Definicja i granice Europy

Europa jest kontynentem o skomplikowanych granicach geograficznych, które często są przedmiotem debat. Geograficznie Europa jest oddzielona od Azji górami Ural, rzeką Ural, Morzem Kaspijskim, Kaukazem i Morzem Czarnym. Do państw położonych na styku kontynentów należą Rosja, Turcja oraz Kazachstan – każde z nich ma część terytorium w Europie i część w Azji.

Podział na Europę i Azję nie opiera się jednak wyłącznie na kryteriach fizycznogeograficznych. Koncepcja Europy jest silnie związana z historią, kulturą oraz wspólnymi instytucjami politycznymi, dlatego granice kontynentu są w pewnym stopniu umowne i zmienne w czasie. Zależnie od przyjętej perspektywy – geograficznej, politycznej czy gospodarczej – za „europejskie” można uznać różną liczbę krajów.

Europa – ile krajów leży na kontynencie i jak wygląda ich lista?

Z punktu widzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych w Europie znajduje się 44 państwa. Tę samą przestrzeń można jednak opisać inaczej, jeśli spojrzymy na nią przez pryzmat geopolityki i klasyfikacji używanej w opracowaniach naukowych czy statystycznych. W takim ujęciu wyróżnia się 46 państw uznawanych międzynarodowo, a 47, gdy wliczymy częściowo uznawane Kosowo. Stąd w wyszukiwarkach często pojawia się wprost pytanie użytkowników: „europa ile krajow?”. Odpowiedź zależy więc od przyjętego kryterium liczenia.

Dla lepszego porównania warto zestawić najczęściej stosowane sposoby liczenia państw europejskich:

Do państw europejskich zaliczamy więc zarówno duże kraje, jak i niewielkie mikropaństwa. Dla orientacji można wymienić część z nich według regionów:

• Europa Zachodnia – m.in. Niemcy, Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, Austria, Luksemburg,
• Europa Południowa – m.in. Włochy, Hiszpania, Portugalia, Grecja, Chorwacja, Serbia, Albania, San Marino, Watykan,
• Europa Północna – m.in. Szwecja, Norwegia, Finlandia, Dania, Islandia, Irlandia,
• Europa Wschodnia – m.in. Polska, Ukraina, Czechy, Słowacja, Rumunia, Białoruś, Mołdawia,
• Państwa częściowo europejskie – Rosja, Kazachstan, Turcja (znaczna część terytorium leży w Azji).

Z perspektywy powierzchni i skrajnych punktów kontynentu wyróżnia się kilka państw o szczególnym znaczeniu statystycznym. Największym państwem leżącym w całości w Europie jest Ukraina o powierzchni około 603 550 km². Największym krajem, którego znaczna część terytorium znajduje się w Europie, pozostaje jednak Rosja, obejmująca ponad 17 milionów km² (z czego większość leży w Azji). Najmniejszym państwem zarówno w Europie, jak i na świecie jest Watykan, zajmujący zaledwie około 0,44 km² w granicach miasta Rzym.

Terytoria zależne i autonomiczne

Na mapie Europy występują nie tylko samodzielne państwa, ale też terytoria zależne, które posiadają szczególny status polityczny i administracyjny. Przykładem jest Gibraltar, będący terytorium zamorskim Zjednoczonego Królestwa, czy Wyspa Man, określana jako dependencja korony brytyjskiej z własnym parlamentem i szeroką autonomią.

Do europejskich terytoriów zależnych zalicza się ponadto:

• Guernsey – dependencja korony związana z Wielką Brytanią, położona w rejonie Kanału La Manche,
• Jersey – również dependencja korony brytyjskiej ze stolicą w Saint Helier,
• Wyspy Owcze – terytorium zależne Danii na północnym Atlantyku z rozbudowaną autonomią wewnętrzną,
• Svalbard – norweskie terytorium arktyczne o szczególnym statusie wynikającym z traktatów międzynarodowych,
• Jan Mayen – niezamieszkana na stałe wyspa norweska, administrowana razem ze Svalbardem.

Obok takich obszarów funkcjonują regiony autonomiczne wewnątrz państw, jak Katalonia w Hiszpanii czy Szkocja w Zjednoczonym Królestwie. Mają one własne parlamenty, rządy i niekiedy odmienny system prawny, ale formalnie pozostają częścią swoich państw macierzystych. Spór o zakres ich kompetencji czy aspiracje niepodległościowe – zwłaszcza w Szkocji – może w przyszłości zmienić polityczną mapę Europy.

Wpływ organizacji międzynarodowych na podział Europy

Obraz liczby krajów w Europie jest silnie związany z członkostwem w organizacjach międzynarodowych. Unia Europejska zrzesza obecnie 27 państw, tworząc wspólnotę polityczną i gospodarczą z jednolitym rynkiem. Nie wszystkie państwa europejskie należą jednak do UE, co pokazuje, że granice kontynentu i granice Unii to dwa różne porządki.

W wymiarze bezpieczeństwa szczególną rolę odgrywa NATO, które po przystąpieniu Finlandii w 2023 roku oraz Szwecji w 2024 roku liczy 32 państwa członkowskie. Zdecydowana większość z nich to kraje europejskie, ale w sojuszu uczestniczą też państwa położone poza kontynentem, co znowu pokazuje, że pojęcie „Europa” bywa szersze niż czysto geograficzne ujęcie mapy.

Istotną rolę odgrywa także Rada Europy, skupiająca obecnie 46 państw. Organizacja ta zajmuje się ochroną praw człowieka, rządów prawa i demokracji. Do 2022 roku członkiem Rady była również Rosja, jednak po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji przeciwko Ukrainie została z niej wykluczona. Ten krok jasno pokazał, jak decyzje organizacji międzynarodowych wpływają na postrzeganie, które państwa są częścią politycznej wspólnoty europejskiej.

Sporne terytoria i nieuznane państwa

Na liczebność państw w Europie wpływa istnienie terytoriów spornych, quasi‑państw oraz jednostek częściowo uznawanych. Najczęściej przywoływanym przykładem jest Kosowo, które ogłosiło niepodległość od Serbii w 2008 roku. Zostało uznane przez znaczną liczbę krajów, w tym większość państw Unii Europejskiej i NATO, ale nie przez wszystkie państwa członkowskie ONZ. Serbia traktuje je jako część swojego terytorium, co sprawia, że status Kosowa pozostaje przedmiotem sporów dyplomatycznych.

W rejonie Kaukazu znajdują się Abchazja i Osetia Południowa, formalnie należące do Gruzji, lecz funkcjonujące jak odrębne organizmy polityczne. Oba te podmioty są silnie zależne od Rosji i uznawane tylko przez nieliczne państwa. To przykład sytuacji, w której stan faktyczny (kontrola nad terytorium) znacząco odbiega od stanu prawnego przyjmowanego przez większość społeczności międzynarodowej.

Od 2014 roku napiętą sytuację tworzyła także okupacja Krymu, a od 2022 roku – pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę. Rosja dokonała nielegalnej aneksji kolejnych regionów Ukrainy, w tym części obwodów donieckiego, ługańskiego, chersońskiego i zaporoskiego, co nie zostało uznane przez ONZ. Dawniej mówiono głównie o „konflikcie w Donbasie”, dziś jest to element szerokiej wojny napastniczej, która ma bezpośredni wpływ na stabilność polityczną w całej Europie. Czy w takim kontekście można mówić o trwałym kształcie granic na kontynencie?

Szczególny przypadek stanowi Turecka Republika Cypru Północnego, obejmująca północną część wyspy Cypr. De iure obszar ten jest częścią Republiki Cypryjskiej, będącej członkiem UE, natomiast de facto działa tam własna administracja, wspierana politycznie i wojskowo przez Turcję. Państwo to jest uznawane wyłącznie przez Ankarę, a pozostałe państwa traktują je jako terytorium okupowane.

W Europie funkcjonuje również wąsko położone nad Dniestrem Naddniestrze, region na wschodzie Mołdawii, który ogłosił oddzielenie od Kiszyniowa jeszcze przed rozpadem ZSRR. Naddniestrze utrzymuje własną walutę, władze i struktury siłowe, jednak jest całkowicie nieuznawane przez państwa członkowskie ONZ. Uznania udzielają mu jedynie inne quasi‑państwa, jak Abchazja czy Osetia Południowa, których sam status też pozostaje sporny.

Jak zmieniała się liczba państw w Europie?

Mapa polityczna Europy była przez stulecia bardzo dynamiczna. W XX wieku doszło jednak do zmian o wyjątkowo dużej skali. Rozpad ZSRR w 1991 roku doprowadził do powstania szeregu nowych państw, w tym państw bałtyckich, takich jak Estonia, Łotwa i Litwa, a także Ukrainy, Mołdawii czy Białorusi. W kolejnych latach na Bałkanach rozpadła się Jugosławia, z której wyłoniły się m.in. Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Serbia, Czarnogóra oraz Kosowo (jako państwo częściowo uznawane).

W tym szerokim procesie zmian można wskazać zarówno bardzo stare, jak i bardzo młode organizmy państwowe. Za najstarszą republikę w Europie uchodzi San Marino, które tradycyjnie wywodzi swoją państwowość z roku 301 n.e.. Choć pierwsze dobrze udokumentowane źródła pochodzą z późniejszego okresu, właśnie tę datę przyjmuje się jako symboliczny początek ciągłości ustrojowej tego mikropaństwa.

Z drugiej strony najmłodszym państwem w Europie jest właśnie Kosowo, które proklamowało niepodległość 17 lutego 2008 roku. Spór o jego status pokazuje, że proces powstawania nowych państw nie zawsze kończy się szybkim i powszechnym uznaniem. Wcześniej, w 2006 roku, doszło do rozpadu federacji Serbii i Czarnogóry – Czarnogóra ogłosiła niepodległość na początku czerwca, a Serbia kilka dni później, co również powiększyło liczbę państw w Europie.

Zmiany liczby krajów na kontynencie wynikają więc zarówno z rozpadu dawnych federacji, jak i z dążeń mniejszych wspólnot do samodzielności. W przyszłości o kształcie mapy Europy mogą zadecydować kolejne procesy niepodległościowe – na przykład w regionach o silnej tożsamości, takich jak Szkocja czy Katalonia – albo zakończenie obecnych konfliktów zbrojnych i sporów terytorialnych.